دستور زبان  فارسی 

 

 

شاملو، دستور زبان  فارسي  را سال  1333 در زندان  قصر مي نويسد. سال  43

تصميم  به  چاپ  كتاب  مي گيرد كه  قسمت هايي  را در چاپ خانه  گم  كردند

انتشارات  اشراقي  قسمت هايي  از آن را در سال  1357 چاپ  مي كند، كه

به زودي  ناياب  مي شودو تا به  امروز تجديد چاپ  نشده  است . قسمت هايي

از اين  دستور زبان  را مي خوانيم

 

 

مقدمه ئي  بر دفتر اسم  

 

اسم ، كلمه ئي  است  كه  نه  فعل  باشد، نه  حرف

اما اين  تعريف ، تعريفي  كلي  است

كلماتي  كه  بر اساس  اين  تعريف ، زير نام  اسم  از ديگر كلمات  زبان  فارسي  جدا

مي شود و در اين  دفتر مورد بحث  و بررسي  قرار مي گيرد، بر حسب  حالات  و

كيفيات  خويش  سه  گروه  مجزا را تشكيل  مي دهد

 

1

 

- اسم . چون : پسر، خرگوش ، درخت . - و نيز مصدرها و اسم  مصدر

چون : دويدن ، روش ، گرفتاري  و جز اين ها

 

2

- صفت . چون : زرد، بلند و تلخ 

3

- ضمير. چون : من ، آن  و خويش 

 

 

1

-اسم 

 

پسر، شخصي  را به  خاطر مي آورد. هم چنان  كه  كلمات  دختر، عمو، حسن ،

پرويز و جز اين ها...

 

خرگوش ، حيواني  را. هم چنان  كه  سگ ، شبديز، مرغ و نهنگ...

 

درخت ، چيزي  را، شيئي  را. هم چنان  كه  برگ ، ميز، ديوار و درشكه...

 

دويدن  نيز نامي  است  كه  بر عملي ، بر حركتي ، نهاده  شده  و از آن  به  كاري  و

حركتي  متوجه  مي شويم . هم چنان  كه  از كلمات  جهش ، پرواز، افتادن ، نوشتن

و جز اين ها...ا

 

 

از اين  قرار، مبحث  اسم  به  تدقيق  در كلماتي  مي پردازد كه  مفهوم  آن  شخصي

يا حيواني  يا چيزي  و يا نفس  عملي  باشد

 

2

- صفت 

 

هريك  از اين  كلمات ، از چه  چيزي  سخن  مي گويد؟

 

سياه ، بلند، تلخ

 

سياه  از يك  رنگ  سخن  مي گويد. اما رنگ  به  خودي  خود وجود نمي تواند

داشت . مگر آن كه  بگوييم  مداد سياه . تا بدين وسيله ، سياه  را (كه  نام  يكي  از

رنگ هاست ) به  اتكاي  مداد و به عنوان  ((كيفيت  مداد)) دريابيم

 

بلند از يك  اندازه  سخن  مي گويد. اما اندازه  نمي تواند في  نفسه  وجود داشته

باشد. مگر اين كه  بگوييم  تپه ي  بلند، تا بلندي  بتواند در هيات  تپه  مجسم

شود.

 

تلخ  از يك  طعم  سخن  مي گويد. اما طعم  في نفسه  وجود نمي دارد. مگراين كه

في المثل  گفته  شود بادام  تلخ ، تا تلخي  بتواند در چگونه گي ي  مزه ي  بادام

تجلي  كند

 

از اين  قرار: مبحث  صفت  به  تدقيق  در كلماتي  مي پردازد كه  بيان  كننده ي

حالات  و چه گونه گي هاست . و گو اين كه  صفت  نيز چون  اسم  داراي  مفهوم  و

معنا است ، بي  كومك  اسم  نمي تواند موجوديت  خود را ارائه  دهد و مفهوم

خود را كامل  كند; و از براي  اين  كار، ناچار مي بايد از اسمي  مدد بجويد

 

 

3

- ضمير

 

هر يك  از اين  كلمات  چه  چيزي  را باز مي گويد؟

 

من ، آن ، ايشان

 

من ، گوينده  را مي رساند; هركه  باشد. از كلمه ي  من ، درمي يابيم  كه  كسي  از

خود سخن  مي گويد.

 

آن ، چيزي  را نشان  مي دهد; هر چه  كه  باشد. از كلمه ي  آن  مي توان  مقصود

گوينده  را به  كنايه  يا به  اشاره  دريافت

 

ايشان ، از كساني  سخن  مي گويد كه  مورد گفت وگوي  گوينده  و شنونده اند،

خواه  به  هنگام  گفت وگو حاضر خواه  نه

 

از اين  قرار: مبحث  ضمير از كلماتي  سخن  مي گويد كه  به  اشاره  جانشين  اسم

مي شود. و با شنونده  است  كه  منظور و مفهوم  آن  را به  قرينه  يا به  ياري ي

مرجع  در مي يابد

 

خواندن  و نوشتن : قصه ي  موسي  و بره ي  گوسپند

 

چنان  خواندم  در اخبار موسي  - عليه  السلام  - كه  بدان  وقت  كه  شباني

مي كرد، يك  شب  گوسپندان  را سوي  حظيره (1) مي راند. وقت  نماز بود و

شبي  تاريك . و باران  به  نيرو مي آمد.

چون  نزديك  حظيره  رسيد، بره ئي  بگريخت . موسي  عليه السلام  تنگ دل  شد

و بر اثر وي  بدويد. بر آن  جمله  كه  چون  دريابد، چوب اش  بزند. چون

بگرفت اش  دل اش  بر وي  بسوخت . و بر كنار نهاد وي  را. و دست  بر سر وي

فرود آورد. و گفت:

 اي  بيچاره ي  درويش ! در پس  بيمي  نه  و در پيش  اميدي  نه . چرا گريختي  و

ما را يله  (2) كردي؟ 

و هر چند كه  در ازل  رفته  بود كه  وي  پيغمبر خواهد بود، بدين  ترحم  كه  بكرد،

نبوت  بر وي  مستحكم تر شد

 

تاريخ  بيهقي 

ابوالفضل  محمدبن  حسين  بيهقي  دبير

(َ470-َ385 ه.ق )

1

- بامي  كه  از شاخ  و برگ  درختان  مي سازند تا رمه  را از باران  و آفتاب  پناه

دهند.

2

- يله  كردن  (به  فتح  اول  و كسر دوم ): رها كردن ، ول  كردن

 

 

**

 

تمرين  1.- در حكايت  بالا انواع كلمات  را مشخص  كنيد

تمرين  2.- در حكايت  بالا اسم ها، صفت ها و ضميرها را نشان  دهيد

تمرين  3.- در حكايت  بالا، براي  هر يك  از اسم ها صفتي  بياوريد

نمونه ي  تمرين : بره ي  سفيد

 

تمرين  4و 5و.- در برابر هريك  از اين  صفت هااسمي  ذكر كنيد

نمونه ي  تمرين : چراغ روشن 

4

- روشن . سرازير. شوم . بزرگ . ويران . پژمرده . تند. خالي . محقر. گرسنه

طولاني . متحد. شادمان . پر. دراز. لاغر. بلند. سخت . بسته . داغ.

5

- آبي . آرام . قوي . درست . كوتاه . تاريك . آباد. راست . نرم . عظيم . سير

كوتاه . پهن . غمين . تشنه . زشت . كوچك . نيرومند. صحيح . زيبا